De Félibrée en het Occitaans in de Périgord: een cultuur en een taal die nog steeds springlevend zijn

Elke zomer wordt een gemeente in de Périgord versierd met papieren bloemen, verwelkomt ze muzikanten en klinken er woorden die men soms als verdwenen beschouwt. De Félibrée is een groot Occitaans volksfeest, maar ook een evenement dat wordt voorbereid door de inwoners, verenigingen en vrijwilligers. Om te begrijpen wat er precies wordt gevierd, moeten we samen kijken naar de geschiedenis ervan, de diversiteit van de dialecten in de Périgord en de manieren waarop de taal nog steeds wordt doorgegeven.

1. Een feest dat voortkomt uit de Félibrée-beweging in de Périgord

Het uitgangspunt is de vereniging Lo Bornat uit de Périgord — „La Ruche du Périgord“ — opgericht in 1901. Deze Félibrée-school wilde de Occitaanse taal en de culturele uitingen van de regio levend houden door middel van literatuur, bijeenkomsten en openbare evenementen. De naam van het feest, Félibrée of Felibrejada, houdt verband met het woord félibre, waarmee een lid van de Félibrée-beweging wordt aangeduid.

De eerste Félibrée die door Le Bournat werd georganiseerd, vond plaats op 20 september 1903 in Mareuil-sur-Belle. Camille Chabaneau, taalkundige en majoral van het Félibrige, zat de bijeenkomst voor. De verslagen van deze dag herinneren aan de zeer levendige debatten uit die tijd over de plaats van de regionale talen en de neutraliteit van de vereniging. De Provinciaal archief van de Dordogne beschrijven met name de rol van Chabaneau in Nontron en zijn voorzitterschap van deze eerste editie. Dit zijn gedocumenteerde feiten; de herinneringen die lokaal over het feest worden doorgegeven, behoren daarentegen tot de mondelinge overlevering en moeten als zodanig worden gepresenteerd.

Sindsdien reist de Félibrée van de ene gemeente naar de andere en wordt voor elke editie een lokaal comité ingezet, samen met de Bournat. Het feest heeft niet elk jaar ononderbroken plaatsgevonden: de nummers van de edities komen dus niet overeen met het aantal jaren dat sinds 1903 is verstreken.

2. Het Occitaans in de Périgord: één taal, verschillende dialecten

Het Occitaans, of de langue d’oc, is een Romaanse taal. Het woord òc betekent ‘ja’; het heeft zijn naam gegeven aan de taal en de Occitaanse gebieden. Als men spreekt van ‘het Occitaans van de Périgord’, betekent dat niet dat er overal een identiek dialect zou bestaan. Taalkundige tradities laten variëteiten en overgangen zien.

In het noorden van het departement en in de Périgord-Limousin is het Limousin de meest voorkomende referentievariant. Meer naar het zuiden, rond Bergerac en Sarlat, sluiten de dialecten aan bij het noordelijke Languedocien, met lokale varianten. De grens is vaag: het taalgebruik verschilt van vallei tot vallei en van gemeente tot gemeente. De Regionaal natuurpark Périgord-Limousin geeft een beeld van de aanwezigheid in het noorden van de Limousin, terwijl het onderzoek naar de geografie van het Occitaanse gebruik in de Périgord beschrijft een gebied dat door verschillende dialectgebieden wordt doorkruist, in plaats van een uniform taalgebied.

Ook in plaatsnamen, familienamen, lokale Franse uitdrukkingen, liederen en verhalen zijn Occitaanse woorden bewaard gebleven. De term „patois” komt nog steeds voor in gesprekken, maar geeft op zichzelf geen recht aan de geschiedenis en de rijkdom van deze Romaanse taal en haar varianten.

3. Het Félibrige en Frédéric Mistral

Het Bournat uit de Périgord maakt deel uit van een bredere geschiedenis. Het Félibrige dateert zijn oprichting op 21 mei 1854; volgens zijn eigen overlevering kwamen op die dag zeven Provençaalse dichters bijeen in Font-Ségugne, nabij Châteauneuf-de-Gadagne. Frédéric Mistral was een van de belangrijkste figuren daarvan. De beweging wil de Occitaanse taal een literaire plaats geven en het doorgeven ervan stimuleren. Men mag het Félibrige, een in de Provence opgerichte beweging, niet verwarren met het Bournat, de Périgourdin-tak van het Félibrige: beide zijn door een culturele band met elkaar verbonden, maar het zijn afzonderlijke organisaties.

Mistral publiceert Mirèio in 1859, waarna hij werkte aan een Provençaals-Frans woordenboek dat tussen 1878 en 1886 verscheen onder de titel Lou Tresor van het Felibrige. In 1904 ontving hij samen met de Spaanse schrijver José Echegaray de Nobelprijs voor Literatuur. Deze mijlpalen worden beschreven in de website van de Félibrige. In de Félibrée herinnert het eerbetoon aan Mistral aan deze geschiedenis; het betekent niet dat de dialecten van de Périgord identiek zijn aan het Provençaals waarin hij schreef.

4. Een feest waar het hele jaar aan wordt gewerkt

Het programma verschilt per gemeente en per organisatie. Vaak zijn er straten versierd met van tevoren gemaakte papieren bloemen, zijn er muziek- en dansgroepen, worden oude ambachten aan het publiek getoond, zijn er optredens of zang in het Occitaans en worden er lokale specialiteiten uitgedeeld.

Het traditionele verloop zoals beschreven door de CIRDOC – Occitaans Instituut voor Cultuur omvat de ontvangst van de Félibres en de symbolische overhandiging van de stadsleutels, een optocht, een eerbetoon aan een lokale persoonlijkheid, en vervolgens de Taulada, de gezamenlijke maaltijd. De Liefdesrechtbank is een voorstelling met zang, poëzie en dans die verwijst naar de fin’amor, het ideaal van de ridderlijkheid dat met de troubadours wordt geassocieerd. De mis of de ceremonie in het Occitaans, de dansfeesten en de activiteiten zijn afhankelijk van het programma van elk jaar.

Deze handelingen zorgen voor continuïteit in het ritueel, maar het zou misleidend zijn om te beweren dat elk detail sinds 1903 op precies dezelfde manier verloopt. Historische bronnen maken melding van verschillende edities; de hedendaagse beschrijvingen geven het programma en de betekenis weer die de organisatoren vandaag de dag willen overbrengen.

5. Enkele gecontroleerde Occitaanse uitdrukkingen

De schrijfwijzen en uitspraken verschillen per dialect. Deze voorbeelden pretenderen dan ook niet de hele Périgord te vertegenwoordigen:

• òc : „ja”, het woord waaraan de Occitaanse taal haar naam ontleent.
• Wat is dat? : „Wat is dat?“ Een veelgebruikte uitdrukking in het Occitaans; deze is niet alleen eigen aan het dialect van de Périgord.
• Kom maar binnen! : letterlijk „kom maar binnen”, een begroeting die vaak wordt vertaald met „kom maar binnen!”. Deze uitdrukking wordt met name geassocieerd met het Limousin, dat in het noorden van de Dordogne wordt gesproken. De stad Limoges presenteert het als een begroeting in het Limousin-Occitaans.

Deze woorden hoor je wel eens op de Félibrée, maar door ze te leren via een workshop, een vereniging of een moedertaalspreker krijg je meer inzicht in de klank, de context en de lokale verschillen.

6. Een geschiedenis van uitgaven, niet zomaar een jubileum

In de onderstaande chronologie wordt een onderscheid gemaakt tussen het eerste feest, de verjaardagen volgens de kalender en de editienummers. Deze is gebaseerd op lokale documenten, informatie van organisatoren en toeristische instellingen:

• 1901 — oprichting van Lo Bornat uit de Périgord, twee jaar voor de eerste Félibrée.
• 20 september 1903 — de eerste Félibrée in Mareuil-sur-Belle, voorgezeten door Camille Chabaneau.
• 2019 — Périgueux is gastheer van de 100^e uitgave, op 5, 6 en 7 juli. Honderd edities betekenen niet honderd jaar: de honderdste verjaardag van het eerste feest viel in 2003.
• 2022 — de 101^e uitgave vindt plaats in Eymet.
• 2023 — Montignac-Lascaux ontvangt de 102^e uitgave.
• 2024 — Tocane-Saint-Apre verwelkomt de 103^e Félibrée.
• 2025 — Sarlat-la-Canéda ontvangt de 104^e uitgave.
• 2026 — Abjat-sur-Bandiat verwelkomt de 105^e uitgave.

Om nog verder terug te gaan in de tijd wat betreft de locaties en de affiches, is er het collectieve boek 100 Félibrées in de Périgord, 1903–2019, uitgegeven in samenwerking met Lo Bornat dau Perigòrd en de Société historique et archéologique du Périgord, vormt een nuttig bibliografisch naslagwerk.

7. Een taal die via gebruiken wordt doorgegeven

De vitaliteit van een taal wordt niet alleen afgemeten aan het aantal mensen dat de taal dagelijks spreekt. Ze hangt ook samen met gezinnen, verenigingen, cursussen, het vastleggen van herinneringen, liederen en de plaatsen waar de taal te horen is. In een onderzoek in opdracht van het Openbaar Bureau voor de Occitaanse Taal werden 8.000 mensen in verschillende regio’s ondervraagd. Voor de regio Périgord-Limousin vermeldt het Parc 92 interviews: 20 % van de ondervraagden wordt daar aangemerkt als sprekers en 57 % als „door het Occitaans beïnvloed“ — zij begrijpen de taal zonder deze te spreken. Deze cijfers hebben betrekking op het onderzoeksgebied, niet op de hele Dordogne.

De middelen van het park bieden toegang tot cursussen, workshops en Occitaanse cafés, evenals tot inhoud over de taal en lokale verhalen. De Provinciale archieven behouden en promoten ook mondelinge verzamelingen in het kader van „Mémoire(s) de demain“. Zo kun je het Occitaans tegenkomen in een workshop of een opname, zonder dat je hoeft te doen alsof je de taal vloeiend spreekt om er interesse in te tonen.

8. Waar kun je je ontdekkingstocht voortzetten?

De Félibrée maakt dat je zin krijgt om je bezoek aan de gemeenten en bij de lokale actoren voort te zetten. Hier zijn enkele tips op Périgord.com:

Le Bournat in Le Bugue

Een park gewijd aan het leven en de ambachten van weleer. Het Parc Le Bournat is een afzonderlijke erfgoedattractie van de vereniging Lo Bornat dau Perigòrd, ook al hebben de namen dezelfde Occitaanse oorsprong.

Bekijk de informatiepagina over het Parc Le Bournat

Culturele evenementen

Ontdek de evenementen, voorstellingen en bijeenkomsten die het lokale leven in de Dordogne bepalen.

Bekijk de culturele agenda

De dorpen van de Périgord

Het uitstapje voortzetten naar de dorpjes en landschappen waar de taal, de plaatsnamen en de lokale verhalen tot bloei zijn gekomen.

Ontdek de dorpjes van de Dordogne

Bronnen en hulpmiddelen

• Het Félibrige: oprichting, Frédéric Mistral en biografische gegevens.
• Het Félibrige: geschiedenis van de Félibrée van de Périgord.
• Lo Bornat dau Perigòrd: voorstelling van de vereniging.
• CIRDOC – Occitaans Instituut voor Cultuur: verloop en tradities van de Félibrée.
• Regionaal natuurpark Périgord-Limousin: taal, bronnen en onderzoek van de OPLO.
• "Gebruiksgebieden van de Occitaanse taal in de Périgord", een onderzoek naar variëteiten en gebruik.
• Stad Limoges: Limousin-uitdrukking „Chabatz d’entrar“.
• Dordogne Périgord Tourisme: gedetailleerd programma van de editie van 2024.
• Plattegrond van de 100^e Félibrée in Périgueux, 2019; Montignac-Lascaux -document over de 102^e uitgave, 2023.
• Officieel programma van de 104e^e Félibrée, Sarlat 2025; website van de Félibrée van Abjat 2026.
• Departementale archieven: inzamelingsactie „Mémoire(s) de demain“.